พักหลังรู้สึกว่าการมีกายมีใจเป็นภาระ มีความรู้สึกทุกข์ ไม่เป็นกลางต่อความทุกข์ เห็นความทุกข์หนักบ้าง จางบ้าง หายไปบ้าง มีเหตุก็ทุกข์ใหม่ หนีไม่ได้

คำถาม:

หลวงปู่:

ไม่ผิดหรอก แต่ต้องระวังอยู่จุดหนึ่ง ก็คือจิตมันเคลื่อนออกไป มันออกจากฐานไปแล้วเราไม่เห็น ขณะนี้จิตไม่เข้าฐานรู้สึกไหม มันไปอยู่นอกๆ ถ้าจิตมันไปอยู่นอกๆ มันไม่เดินปัญญาจริงหรอก มันไม่ได้ตั้งตัวเป็นคนเห็น ถ้าจิตมันอยู่ในฐาน มันจะทำตัวเป็นแค่ผู้รู้ผู้เห็นเท่านั้นเอง แล้วสภาวะทั้งหลายจะผ่านมาผ่านไปให้เห็น จะเห็นไตรลักษณ์ แต่ถ้าจิตเราไหลออกไป มันจะไม่เห็นหรอก แล้วไปเดินปัญญา ตัวนี้ที่จะเกิดวิปัสสนูปกิเลส เกิดตรงนี้ล่ะ คือจิตเราไม่เข้าฐาน แล้วเราทำวิปัสสนาไป วิปัสสนูปกิเลสมันจะเกิด อย่าไปดึงจิต อย่าไปรั้งจิต แค่รู้ว่าตอนนี้จิตอยู่ข้างนอก รู้ตรงนี้เฉยๆ ว่าจิตมันไปอยู่ข้างนอกแล้ว ดูออกไหมว่าจิตอยู่ข้างนอก เออ ถ้าดูออกไม่ใช่ปัญหาแล้ว จิตอยู่ข้างนอก รู้ว่าอยู่ข้างนอก แล้วมันเข้าเอง อย่าไปดึงมันเข้ามา ถ้าจิตมันเข้ามาได้แล้ว มันจะเดินปัญญาจริงๆ แล้ว เออ ใช้ได้ เก่ง จิตมันต้องอยู่ตรงนี้ ไม่ใช่ไปอยู่ข้างนอก