ใช้จิตธรรมดารู้กายรู้ใจ

พอเริ่มต้นก็ไม่ถูกแล้ว เริ่มต้นก็อยากดีอยากปฏิบัติ เริ่มต้นก็เกิดจากอยากแล้ว ภาวนา พอเริ่มต้นอยากปฏิบัติก็เกิดเจตนาจงใจทำอะไรบางอย่าง ส่วนใหญ่ก็จงใจเพ่งจ้อง ผลที่ตามมาคือใจมันจะแน่นๆ ถ้าใจแน่นมันก็ซื่อบื้ออยู่อย่างนั้นล่ะ มันไม่เดินปัญญาแล้ว ฉะนั้นเริ่มต้นให้ถูก

หัดดูสภาวะ ถ้าภาวนาเอะอะก็จะทำให้สงบ ไม่สนใจที่จะดูสภาวะ มันก็ได้แค่นั้น ทำกรรมฐานสักอย่างหนึ่ง แล้วหัดดูสภาวะไปเรื่อยๆ ยกตัวอย่าง จิตไม่สงบ จิตไม่สงบคือจิตฟุ้งซ่าน ให้รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน ไม่ใช่อยากให้สงบ

 

ทางสายกลางไม่สุดโต่ง 2 ฝั่ง

เราต้องการเรียนให้เห็นธรรมดาของร่างกายของจิตใจ แต่พอเริ่มต้นเราก็เข้าไปแทรกแซง ให้มันผิดธรรมดา ใจเราเคยเคลื่อนไหว เปลี่ยนแปลงได้ตลอดเวลาที่มีการกระทบอารมณ์ เราไปแทรกแซงให้มันเฉยๆ นิ่งๆ ฉะนั้นเราจะไม่เห็นธรรมดาของมัน ธรรมดาของมันถูกทำลายไปเรียบร้อยแล้ว เพราะเราจงใจไปเพ่งไปจ้องมัน เพราะเราอยาก เบื้องหลังก็คืออยาก อยากดี อยากปฏิบัติ แค่อยากปฏิบัติแล้วไม่เห็นก็ผิดแล้ว

ตอนหลวงพ่อยังไม่บวช หลวงปู่ดูลย์มรณภาพไปแล้ว หลวงพ่อไปภาวนาที่วัดสาขาของท่าน เช้าวันหนึ่งพอกินข้าวเสร็จแล้ว ออกมาจากศาลา เห็นต้นไม้อยู่ต้น ต้นกระท้อน มีแคร่ไม้ไผ่อยู่ข้างล่าง หลวงพ่อก็นึกในใจ วันนี้จะภาวนาอยู่ตรงนี้ นั่งสมาธิเดินจงกรมอยู่รอบๆ ต้นไม้นี้ พระองค์หนึ่งชื่อหลวงพ่อหรุ่น หลวงพ่อหรุ่นตะโกนมาเลย “ปราโมทย์ อยากปฏิบัติก็ผิดแล้ว” พอเราอยากปฏิบัติ เราก็จงใจปฏิบัติ พอจงใจปฏิบัติจิตธรรมดาของเราก็หายไป กลายเป็นจิตที่เราไปเพ่งไปจ้องไว้

จุดยากที่สุดของการปฏิบัติก็คือทำอย่างไรจิตเราจะเดินอยู่ในทางสายกลางได้ ถ้าเราไม่อยู่ในทางสายกลาง ก็เรียกว่าไม่ได้อยู่ในองค์มรรค ไม่ได้เจริญมรรคเพราะมรรคคือทางสายกลาง ทางสายกลาง ไม่สุดโต่ง 2 ฝั่ง อันหนึ่ง ลืม ลืมตัวเอง หลงไป ทิ้งอารมณ์กรรมฐาน ทิ้งวิหารธรรมของเรา อีกอันหนึ่งก็คือเกิดเจตนาจงใจจะปฏิบัติ ก็ถลำไปเพ่งไปจ้องอารมณ์กรรมฐาน เลยไม่ได้อยู่ในทางสายกลางเสียที ทางสายกลางเราใช้จิตปกตินี้ล่ะไปเรียนรู้กายรู้ใจ ใช้จิตธรรมดานี่ล่ะไปเรียนรู้กายรู้ใจ ใช้จิตธรรมดานี้ล่ะ ใช้จิตธรรมดาไปรู้กายรู้ใจ เพื่อวันหนึ่งเราจะเห็นความเป็นธรรมดาของกายของใจ ไปนั่งเพ่งไม่ธรรมดาแล้ว

จุดที่ยากที่สุดของการปฏิบัติก็คือทำอย่างไรจิตเราจะตื่นขึ้นมารู้สึกตัวได้ พระวัดป่ารุ่นครูบาอาจารย์ท่านเรียกว่าพุทโธ พุทโธคือจิตซึ่งเป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน ถ้าพูดตรงไปตรงมาตามหลักปริยัติ จิตตัวนี้ก็คือจิตประภัสสร จิตประภัสสรเป็นจิตเดิมของเรา ก่อนที่เราจะเข้าไปแทรกแซง ก่อนที่กิเลสจะครอบงำ เราต้องมาสู่จิตตัวนี้ให้ได้ก่อน จิตตัวนี้เป็นจิตธรรมดา หรือเป็นจิตผู้รู้ เป็นจิตธรรมดา แล้วเราก็รู้สภาวะทั้งหลายที่เกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไปด้วยจิตธรรมดา ถ้าเริ่มต้นด้วยความอยากก็ผิดแล้ว เริ่มต้นย่อหย่อนหลงไป ก็ผิดแล้ว

หลง อย่าไปท้อแท้ใจ อย่าท้อแท้ใจ สู้เอา เห็นไหมพอเราคิดจะสู้ เห็นไหมเราไปรวบใจเข้ามา มันจะแน่นๆ เราไปรวบมันแน่นๆ แล้ว อันนี้ไม่ดีหรอก ไม่ได้เป็นธรรมชาติธรรมดา จิตเราไปทื่อๆ นิ่งๆ อยู่ ตามองเห็นรูป จิตก็เฉย หูได้ยินเสียงจิตก็เฉย จมูกได้กลิ่น ลิ้นกระทบรส กายกระทบสัมผัส จิตก็เฉย ใจกระทบธรรมารมณ์ อารมณ์ภาวใน จิตก็เฉย เอาไตรลักษณ์ที่ไหนมาดู มันไม่มีให้ดู มันเฉยๆ ซื่อบื้อไป เราไปดัดแปลงของไม่เที่ยงให้มันเที่ยง ไปดัดแปลงของที่บังคับไม่ได้ ไปพยายามบังคับมัน เรายิ่งไกลความรู้แจ้งไปทุกที ไม่เห็นไตรลักษณ์

เทศน์ให้ฟังพอสมควร เทศน์ทุกวันก็เรื่องเดียวนี่ล่ะ ทำไมเทศน์แล้วเทศน์อีกอยู่เรื่องเดียวนี่ล่ะ ให้จิตเป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ให้จิตประภัสสร ให้จิตตั้งมั่นทรงสัมมาสมาธิ ภาษาหลายอัน คือสภาวะอันเดียวกัน ทำไมต้องพูดแล้วพูดอีก เพราะพวกเรายังทำไม่ได้ คล้ายๆ ยังสอบตัวนี้ไม่ผ่าน ต้องเรียนซ้ำชั้น เรียนซ้ำชั้นจนจิตเราตื่นขึ้นมา ก็เรียนอีกชั้นหนึ่งแล้ว ถ้าจิตเราตื่นขึ้นมาก็ถึงขั้นเจริญปัญญา เจริญปัญญาได้ต้องเจริญปัญญา สติระลึกอะไรก็เห็นไตรลักษณ์ลงไปเรื่อยๆ ไม่ใช่ระลึกแล้วรู้สภาวะอันนั้นเฉยๆ

อย่างถ้าสภาวะเกิดแล้วเราไปเห็นสภาวะ อันนี้ยังเป็นสมถะ ให้จิตอยู่กับอารมณ์อันเดียวอย่างนี้ แต่ถ้าเห็นสภาวะอันนั้นเป็นไตรลักษณ์ แสดงไตรลักษณ์ ถึงจะเป็นวิปัสสนาจริง อันนั้นเป็นอีกชั้นหนึ่ง ของเราต้องเรียนให้ผ่านชั้นแรกก่อน ชั้นแรกคือเรียนให้จิตมันตื่นขึ้นมาเสียก่อน อย่าใจร้อน ยิ่งใจร้อน เราจะยิ่งดิ้นรน จิตมันจะยิ่งดิ้นรน เมื่อจิตดิ้นรน จิตก็ไม่เป็นธรรมดาสักที แค่อยากปฏิบัติ จิตก็ไม่ธรรมดาแล้ว ทีนี้จะไม่ให้มันอยาก ทำไม่ได้ จิตมันเป็นอนัตตา มันจะอยากห้ามมันไม่ได้ ก็เรียนรู้มันไป อยากแล้วก็ทุกข์ๆ ไป

 

 

ตอนที่หลวงพ่อฝึก ฝึกมาอีกแบบหนึ่ง เป็นแบบพระรุ่นเก่า ของเราฝึกใช้สติรู้สภาวะปัจจุบันเป็นขณะๆ ไป สมัยหลวงพ่อฝึกหลายสิบปีมาแล้ว กี่ปี ปี 02 67 ปีแล้วที่ฝึก สมัยนั้นเริ่มต้นต้องทำสมาธิก่อน หลวงพ่อตอนนั้น 7 ขวบ ครูบาอาจารย์สอนให้หายใจเข้าพุท หายใจออกโธ นับ 1 หายใจเข้าพุท หายใจออกโธ นับ 2 ท่านให้นับถึงสิบแล้วก็ 9 8 7 6 5 นับถอยหลัง หลวงพ่อกลับมาที่บ้านมาทำ นับถอยหลังไม่เป็น ยังเด็กต้องคิดเยอะ สิบแล้วต่อไปอะไร ต้องนึก รู้สึกลำบาก ไม่ชอบ คราวนี้เอาใหม่ หายใจนับ 1 ถึง 100 ไปเลย หายใจเข้าพุท หายใจออกโธ นับ 1 หายใจเข้าพุท หายใจออกโธ นับไปจนถึง 100 แล้วก็นับ 1 ใหม่

ทำอยู่ไม่กี่วันหรอก ไม่กี่วัน ใจมันเริ่มสงบ พอใจมันเริ่มสงบ การนับเลขหายไปเหลือแต่หายใจเข้าพุท หายใจออกโธ พอมันสงบมากขึ้น คำบริกรรมพุทโธหายไป เหลือแต่เห็นลมหายใจ พอสงบมากขึ้น ลมหายใจหายไปเกิดเป็นแสงสว่าง เป็นดวงสว่างขึ้น ก็ไปดู จิตมันก็ไหลเข้าไปอยู่ในแสงสว่าง ไปดูแสง คราวนี้ จิตมันอยากรู้อยากเห็นอะไร มันก็พุ่งปรู๊ดออกไปเลย ไปรู้ไปเห็น มันตามนิมิตไป แสงพวกนี้เป็นนิมิต เรียกอุคคหนิมิต

ทำอยู่ช่วงหนึ่ง รู้สึกไม่ดีเลย ออกไปรู้ไปเห็นข้างนอก ไปเห็นเทวดา เห็นสวรรค์ เห็นจริงหรือเปล่าก็ไม่รู้ อาจจะนิมิตจิตหลอนเอาก็ได้ เห็นโน้นเห็นนี้ เชื่อถืออะไรไม่ได้หรอก ไม่ต้องไปใส่ใจกับมัน หลวงพ่อ เอ๊ะ ถ้าเราไหลตามแสงไปแล้ว ไปสวรรค์ได้ มันก็ต้องลงนรกได้ ต้องเห็นผีได้ หลวงพ่อตอนเด็กๆ กลัวผีมาก ไม่เคยเห็นผีสักตัวแต่กลัวมากเลย คราวนี้พอจิตสงบลงไปสว่าง จิตจะเคลื่อนเข้าไปในแสง ไม่ให้เคลื่อน รู้แสงอยู่ ไม่หนีวอกแวกไปที่อื่น เอาแสงมาเป็นอารมณ์กรรมฐาน ตัวนี้เรียกว่าวิตก ใจก็อยู่กับแสงโดยไม่ได้ควบคุมบังคับ เรียกว่าวิจาร ใจก็มีปีติมีความสุขขึ้นมา

ต่อมาก็เห็นอีก จิตเรายังไหลเข้าไปที่แสงได้ มันเอาแสงเป็นอารมณ์ มันไปจ้องอยู่ที่แสง ตรงนี้ยังเป็นภาระ จิตก็ทิ้งแสงทวนกระแสเข้าหาจิต ทวนเข้ามา จิตก็เป็นผู้รู้ขึ้นมา ละวิตกละวิจาร จิตก็เกิดเป็นผู้รู้ แต่ไม่ใช่ทุกคนละแล้วเป็น บางคนละแล้วโมหะแทรกเป็นโมหสมาธิเลย เป็นมิจฉาสมาธิไปเลย ตอนนั้นมีสติกำกับอยู่ ถ้าขาดสติ สมาธิกลายเป็นมิจฉาสมาธิหมด

พอมันทวนเข้ามา จิตมันตื่น ได้จิตผู้รู้แล้ว จิตประภัสสรแล้ว ได้เอโกทิภาวะแล้ว ภาษามันเยอะ ก็ทำมาเรื่อยๆ รู้ตัวไปเรื่อยๆ บางทีก็มีความสุข บางทีก็เป็นอุเบกขา บางทีก็มีปีติอะไรอย่างนี้ เปลี่ยนไปเรื่อยๆ ไม่เอา เจอตัวไหนก็ไม่เอา ไม่ไปเกาะเกี่ยวเพ่งจ้องใส่มัน แค่รู้ว่ามันมีอยู่แล้วก็หายไป มีปีติเกิดขึ้น เห็นมันมีอยู่แล้วมันก็หายไป มีความสุขเกิดขึ้น เห็นมันมีอยู่แล้วก็หายไป ฝึกเรื่อยๆ ตอนนั้น 7 ขวบค่อยๆ ฝึก

 

การปฏิบัติคือการพัฒนาจิต

ตอน 10 ขวบไฟไหม้ข้างบ้าน เห็นจิตที่ตกใจ จิตตกใจดับ จิตตื่นขึ้นมาเลย มันคือสภาวะอันเดียวกับที่เราฝึก จิตมันเป็นผู้รู้ผู้ตื่นขึ้นมา แล้วคราวนี้มันตื่นมาเรื่อยๆ แต่ไม่รู้ว่าจะเอาไปทำอะไร ฉะนั้นจิตตื่นแล้วต้องเดินปัญญาต่อ จะดูไตรลักษณ์ของกายหรือของเวทนาหรือของจิตอะไรก็ได้ แล้วแต่สติระลึก ถ้าจิตตื่นแล้วก็ตื่นอยู่อย่างนั้น หลวงพ่อจิตตื่น 7 ขวบก็เริ่มทำได้แล้ว 10 ขวบมั่นคงแล้ว ทำอยู่จนอายุ 29 ก็ไปต่อไม่เป็น พยายามจะหาทางไปต่อ รู้ว่าตรงนี้ยังไม่พอหรอก จิตเป็นผู้รู้อยู่เฉยๆ แต่ไปต่อไม่เป็น

ไปนั่งอ่านพระไตรปิฎก อ่านหลายรอบ อ่านแล้วอ่านอีก อ่านพระวินัยกับพระสูตร แล้วก็ยังไม่รู้จะเริ่มต้นอย่างไร เพราะในพระไตรปิฎกมีวิธีปฏิบัติเยอะแยะไปหมดเลย ตอนนั้นเรายังภาวนาไม่ชำนาญ เราก็เห็นพระสูตรนี้ก็ใช้ปฏิบัติได้ ตรงนี้ธรรมดาๆ พระสูตรนี้ปฏิบัติได้ ต่อมาภาวนาเป็นแล้วไปกราบครูบาอาจารย์องค์หนึ่ง หลวงปู่มหาเขียน เจ้าคุณอริยเวที อยู่กาฬสินธุ์ ไปยาก เดินๆ นานมาก จากตัวเมืองเดินไปเรื่อยๆ คลำทางไป ไปเจอท่าน ก็บอก ก็คุยกับท่านไม่ได้ไปถามอะไรหรอก เราภาวนาเป็นแล้วตอนนั้น

ท่านก็เล่าให้ฟังบอก ท่านกำลังท่องพระไตรปิฎก คือท่านสงสัย พระอานนท์ทรงจำพระสูตรได้ทั้งหมดมันเป็นไปได้หรือ สมองคนมันจำได้อย่างนั้นเลยหรือ ท่านบอกท่านลองท่องดู ท่องได้ 30 กว่าเล่มแล้ว เกือบจบแล้ว ไปถึงอภิธรรมแล้ว ท่านเป็นมหา 9 ประโยค ฉะนั้นอ่านบาลีก็รู้เรื่องเหมือนอ่านภาษาไทยเลย เก่ง ลูกศิษย์หลวงปู่มั่น พี่ชายท่าน หลวงพ่อจำชื่อไม่ได้ เป็นครูบาอาจารย์ผู้ใหญ่อีกองค์ มีชื่อเสียง ลูกศิษย์หลวงปู่มั่น

ตอนนั้นท่านมหาเขียนท่านอยู่วัดป่าสุทธาวาส หลวงปู่มั่นให้พี่ชายมาเรียก ให้ไปภาวนา ท่านบอกท่านยังอยากเรียนปริยัติ ขอเรียนให้ได้เปรียญ 9 แล้วจะออกปฏิบัติ พอเรียนเปรียญ 9 ได้เป็นเจ้าคุณด้วย แล้วยังไม่ออก หลวงปู่มั่นเรียกให้พี่ชายมาตาม ต้องรักษาสัจจะ ออกภาวนา ภาวนาเก่ง ท่านบอกว่าท่านท่องพระไตรปิฎกได้ ท่านพบว่าพระสูตร หรือคำสอนทั้งหมด ทุกอันเป็นเรื่องการปฏิบัติทั้งสิ้น ภูมิจิตภูมิธรรมตอนนั้นท่านแตกฉานมาก บอกอ่านตรงไหนก็คือการปฏิบัติเท่านั้น ไม่มีพูดเล่นๆ เลย

หลวงพ่อไปอ่านพระไตรปิฎก ช่วงแรกเรายังภาวนาไม่ค่อยเป็น ได้แต่ความสงบ อ่านแล้วก็ไม่รู้จะเลือกตรงไหน มีวิธีปฏิบัติเยอะแยะ อ่านตำราชั้นหลังด้วย อย่างสมถะมีกรรมฐาน 40 อันนี้ไม่ได้อยู่ในพระไตรปิฎกแล้ว อันนี้อยู่ชั้นอรรถกถาแล้ว โสฬสญาณ อันนี้ชั้นหลังแล้ว ถ้าในพระไตรปิฎกมีวิสุทธิ 7 วิสุทธิ 7 พระรุ่นหลังไปแต่งให้ละเอียดขึ้น แล้วในพระไตรปิฎกไม่ได้มีแค่ 16 ญาณ มีพูดถึงญาณนานาชนิดเยอะมากเลย จำจำนวนไม่ได้ 60-70 อย่าง เยอะ แต่จำตัวเลขได้ไม่ชัดแล้ว ไม่รู้จะเริ่มอย่างไร

มาเจอหลวงปู่ดูลย์ ท่านให้เข้ามาที่จิต เรียนลงที่จิต เลยได้จุดตั้งต้น การปฏิบัติมันคือการพัฒนาจิต ถ้าอยากเร็วๆ ก็เรียนเข้ามาที่จิต กุศลเกิดที่จิต อกุศลก็เกิดที่จิต มรรคผลก็เกิดที่จิต ไม่ได้เกิดที่กาย ทีนี้ทำไมครูบาอาจารย์วัดป่าแต่ก่อนสอนแต่เรื่องกาย คนส่วนใหญ่ไม่มีกำลังที่จะเข้ามาถึงจิต เอากายก่อน รู้กาย พอจิตมีกำลังเข้ามาเห็นจิตได้ แต่ส่วนใหญ่ท่านภาวนาดูกายแล้วเดินปัญญาที่กายนี้ จนได้ภูมิธรรมขั้นที่สาม แล้วถึงจะเข้ามาดูจิต เราเรียนทางลัดเข้ามาที่จิตเลยแล้วเรียน ถามว่าแล้วรู้กายไหม รู้ เพราะสติปัฏฐาน 4 ทุกอันมีทั้งกายทั้งจิต

พอเราฝึกให้ได้จิตผู้รู้ก่อน แล้วไปทำสติปัฏฐาน อย่างรู้กาย ใครเป็นคนรู้กาย ก็จิตเป็นคนรู้กาย ก็รู้ทั้งกายทั้งจิต รู้เวทนา จิตเป็นคนรู้เวทนา เวทนาเกิดที่กายก็มี เกิดที่จิตก็มี เวทนาทางใจส่วนใหญ่ก็อาศัยตา หู จมูก ลิ้น กายกระทบอารมณ์แล้วก็เกิดเวทนา มันก็เนื่องกันไปหมด หรือดูสังขาร จิตตานุปัสสนา จิตเป็นกุศลอกุศล จิตกระทบอารมณ์ก็กระทบรูปนั่นล่ะ หรือกระทบนามธรรม กระทบสัญญา ความจำเก่าๆ กระทบ สังขารก็ปรุงขึ้นมา เกิดเป็นกุศลอกุศลขึ้นมา มันเนื่องกันหมด เพราะฉะนั้นสติปัฏฐาน 4 ทำอันใดอันหนึ่งก็ถึงที่สุดแห่งทุกข์ได้ ไม่ใช่ต้องไล่ 1 2 3 4 แล้วแต่ภูมิจิตภูมิธรรมของเรา

เจ้าชายสิทธัตถะทำอานาปานสติถึงฌานที่ 4 แล้วพาสเข้าไปธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐานเลย ไปดูปฏิจจสมุปบาท นี่คือสัจจบรรพ ตัวสุดท้ายในธัมมานุปัสสนา มือระดับท่านแล้วก็เล่นของยากที่สุดเลย ของเราเอาง่ายที่สุด หายใจออก รู้สึก หายใจเข้า รู้สึกไว้ก่อน ร่างกายเคลื่อนไหว รู้สึก ร่างกายหยุดนิ่ง รู้สึก ร่างกายยืน รู้สึก ร่างกายเดิน รู้สึก ร่างกายนั่ง รู้สึก ร่างกายนอน รู้สึก เห็นไหมมีคำว่ารู้สึก ฉะนั้นสิ่งที่เราจะพัฒนาคือความรู้สึกตัว พอรู้สึกตัวได้แล้วต่อไปถึงจะเจริญปัญญาได้ รู้สึกตัวได้ สัมมาสมาธิจะเกิด จิตจะตั้งมั่น พอจิตตั้งมั่นแล้ว ถึงจะเดินปัญญา

หลง ดี พอรู้ว่าหลงแล้วไม่เพ่ง ยาก ส่วนใหญ่พอรู้ว่าหลงไปเพ่ง รู้ว่าหลงแล้วก็จบลงที่รู้ ที่หลวงพ่อเคยบอก คนทั่วไปจิตมีแบบเดียวคือหลง หลงๆ หลงๆๆ พอมาเริ่มภาวนาจะมี 3 แบบ หลง รู้ว่าหลงแล้วก็เพ่ง พอเก่งขึ้น ภาวนาเก่งขึ้น หลงแล้วรู้ๆ ไม่มีเพ่ง ถ้าภาวนาได้สุดขีดแล้วเหลือแต่รู้ไม่มีหลง

หลงแล้ว ดี ดีตรงที่ไม่ไปรวบไว้ เห็นไหมเหลือ 2 อัน หลงแล้วรู้ๆ ถามว่าแค่นี้เจริญปัญญาหรือยัง แค่นี้เจริญปัญญาแล้ว สภาวะหลงก็คือโมหะ สภาวะไม่หลงก็คือปัญญา เกิดดับเปลี่ยนแปลงไปเรื่อยๆ หลงอีกแล้วเห็นไหม อันนี้หลงคิด ตอนนี้ที่ภาวนาได้แบบนี้มีหลายคนแล้ว ภาวนาได้ดีขึ้น นี่ยังไม่เลิกเพ่ง ยังแน่นอยู่ สังเกตดูเราเพ่งเพราะอะไร อยู่ๆ จะไปสั่งจิตให้เลิกเพ่งไม่ได้ ให้รู้ต้นเหตุของมัน เริ่มเพ่ง เพราะมันอยากดี อยากปฏิบัติ มันเริ่มจากอยาก รู้ทัน ถ้าอยากดับ การเพ่งก็ดับ

 

หลวงปู่ปราโมทย์ ปาโมชฺโช
วัดสวนสันติธรรม
6 พฤศจิกายน 2569