หลวงพ่อไม่ใช่ดาราจะมานั่งมอง เรียนกรรมฐานมันเรียนเรื่องตัวเอง แทนที่จะคอยมองหลวงพ่อก็มามองตัวเอง ร่างกายเราขยับเขยื้อนอะไรรู้สึกไป ใจเราสุขทุกข์ดีชั่วอะไรขึ้นมาคอยรู้สึกไป ใจเราหลงไปไหลไป ส่วนใหญ่ไหลไปคิด รู้สึกเอา เรียนรู้ตัวเองให้มาก ธรรมะไม่ได้อยู่ที่หลวงพ่อ มานั่งมองหลวงพ่อก็ไม่ได้อะไร อันนี้ก็แค่วัตถุอันหนึ่งเท่านั้น ธรรมะอยู่ที่ตัวเราเอง คอยรู้สึกตัวไว้ อย่าให้ใจเราล่องลอยไป ใจลอยแล้ว รู้สึกตัวไว้
เรื่องความรู้สึกตัวยากมากเลย ฉะนั้นในโลกแทบไม่มีคนรู้สึกตัวเลย ถ้ามีคนรู้สึกตัวเยอะๆ พระอริยเจ้าก็จะเกิดขึ้นเยอะ ทีนี้ในโลกมันมีแต่คนไม่รู้สึก บางคนก็จิตถลำลงไป
เวลาเราใช้ชีวิตปกติใจเราก็จะหลงไป ส่วนใหญ่หลงไปคิดไม่ได้รู้สึกตัวเอง เวลาเราลงมือปฏิบัติเราก็ชอบถลำลงไปเพ่งไปจ้อง ไปบังคับร่างกายบังคับจิตใจ อันนั้นก็ไม่เรียกว่ารู้สึกตัว แต่เรียกว่าบังคับตัวเอง อันหนึ่งลืมตัวเอง อันหนึ่งบังคับตัวเอง เลยไม่รู้สึกตัวเสียที ความรู้สึกตัวเป็นจุดตั้งต้นของการปฏิบัติที่เราจะลดละกิเลสได้ อันนี้พระพุทธเจ้าท่านบอก ความรู้สึกตัวเป็นจุดสตาร์ตเลย เป็นจุดตั้งต้นเลย ยังรู้สึกตัวไม่ได้ภาวนาไม่ได้จริง
ถ้าทำได้แค่สมาธิแบบฤๅษีไปนั่งเพ่งๆ เอาเฉยๆ สิ่งที่ได้ก็แค่ความสงบ ไม่เกิดปัญญา เราจะถึงความบริสุทธิ์ได้ถึงความพ้นทุกข์ได้เพราะปัญญา เข้าใจความเป็นจริงของชีวิตของร่างกายจิตใจ เราเข้าใจความเป็นจริง จิตก็จะเบื่อหน่ายคลายความยึดถือ แล้วจิตก็หลุดพ้น ต่อไปอะไรจะเกิดขึ้นในร่างกาย ใจเราไม่หวั่นไหว ผัสสะสิ่งที่มากระทบ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจเรา ไปกระทบอารมณ์ภายนอก อารมณ์ที่ถูกใจหรือไม่ถูกใจ จิตที่ฝึกดีแล้วก็ไม่หวั่นไหว
อย่างเราได้ยินเสียงคนมาด่าเรากับคนมาชมเรา จิตก็ไม่หวั่นไหว เราได้เห็นของสวยของงามหรือเห็นของไม่สวยไม่งาม จิตก็ไม่หวั่นไหว คือไม่ได้ยินดีไม่ได้ยินร้าย เพราะจิตมันรู้ว่าทุกอย่างที่ผ่านมาสู่ความรับรู้ของจิตเป็นของชั่วคราวเดี๋ยวมันก็ไป ความสุขที่เกิดขึ้นเดี๋ยวมันก็ไป ความทุกข์ที่เกิดขึ้นเดี๋ยวมันก็ไป กระทั่งกิเลสเดี๋ยวมันก็ไป อย่างใจเรามีความโกรธ ไม่มีใครโกรธได้ทั้งวันหรอก
มีนานแล้วสมัยหลวงพ่ออยู่เมืองกาญจน์ มีผู้หญิงคนหนึ่งอกหักสามีทิ้งไป เสียใจบอก โอ้ ชีวิตนี้ไม่มีวันได้รับความสุขอีกแล้ว จมอยู่กับความเศร้าใจ ถูกสามีทิ้งไปมีเมียใหม่ ถามเขาบอกว่าเขาเศร้าทั้งวันทั้งคืนเลยหรือ เขาบอก ใช่ เศร้าตลอดเวลาเลย ถามเขาคนนี้เขาชอบไปเที่ยวศูนย์การค้า ถามว่าเวลาไปเที่ยวศูนย์การค้าเคยอยากเข้าส้วมไหมอยากเข้าห้องน้ำไหม บอกเคย ตอนที่ปวดอึ อึจะราดอยู่แล้ว แล้ววิ่งหาห้องน้ำยังไม่เจอ คิดถึงสามีไหม คิดถึงส้วมไม่คิดถึงสามีแล้ว ความรู้สึกอกหักก็หายไป มีความตื่นเต้นแทนว่าจะเจอห้องน้ำทันไหม
แม้กระทั่งความเศร้าโศกที่เศร้าแสนสาหัส มันก็เศร้าโศกตอนที่คิดเรื่องนั้นเท่านั้นล่ะ ถ้าเปลี่ยนไปคิดเรื่องอื่นความรู้สึกก็เปลี่ยน เพราะความรู้สึกของเราเปลี่ยนตลอดเวลาตามผัสสะตามการกระทบอารมณ์ ถ้าเราภาวนาเราก็จะรู้เลยกระทั่งความเศร้าโศกก็อยู่ชั่วคราว มีเหตุก็เกิดหมดเหตุก็ดับบังคับไม่ได้ ฉะนั้นใจเราจะเป็นกลางกับความสุขหรือความทุกข์ เป็นกลางต่อกุศลต่ออกุศลทั้งหมด แต่มันไม่ทำชั่วแล้ว เพราะเรามีสติมันทำชั่วไม่ได้ มันทำไม่เป็นแล้ว ฉะนั้นต้องพยายามรู้สึกตัว มาหาหลวงพ่อมาเรียนให้รู้วิธีปฏิบัติ รู้วิธีแล้วก็ต้องเอาไปทำเอา จุดตั้งต้นเลยฝึกให้รู้สึกตัวให้ได้

วิธีดูว่ารู้สึกตัวหรือเปล่า ดูว่ามันผิด 2 อย่างไหม อันหนึ่งลืมตัวเอง ส่วนใหญ่หลงไปคิด หรือเห็นคนเดินมาแล้วไปดู เห็นหลวงพ่อมานั่งปุ๊บมาดูหลวงพ่อ มันก็ลืมตัวเอง ลืมรู้สึกตัวเอง อันนี้หลงไป อีกอันหนึ่งบังคับตัวเอง ถ้าเราลืมตัวเอง ร่างกายเรามีอยู่ก็เหมือนไม่มีแล้ว ไม่รู้สึก จิตใจเราจะสุขทุกข์ดีชั่วก็ไม่รู้สึก แต่ถ้าพอลงมือปฏิบัติก็บังคับตัวเอง วิธีดูง่ายๆ ว่าบังคับไหมก็คือใจเราจะมีน้ำหนักขึ้น มันจะแน่น ถ้าภาวนาแล้วใจเราแน่นขึ้นมา แสดงว่าเราสุดโต่งไปข้างบังคับแล้ว ความสุดโต่ง 2 ฝั่งมันทำให้เราไม่รู้สึกตัว อันหนึ่งลืมตัวเอง อันหนึ่งบังคับตัวเอง แต่หัดใหม่บังคับทุกคนล่ะ ธรรมดา เราก็ค่อยๆ รู้สึก หัดรู้สึกไป ต่อไปมันจะเข้าสู่สภาวะที่เป็นกลางจริงๆ ไม่สุดโต่ง 2 ฝั่ง นั่นล่ะเข้าสู่ทางสายกลางได้แล้ว
ใจที่รู้สึกตัว เบา นุ่มนวล อ่อนโยน ไม่หนัก ไม่แน่น ไม่แข็ง ว่องไว ไม่ซึมทื่อ ถ้าใจภาวนาแล้วซึมๆ ทื่อๆ อันนั้นไม่ใช่แล้ว ทำผิดแล้ว ไม่ใช่ทางสายกลาง จิตที่เราไม่สุดโต่งไป 2 ฝั่ง ก็จะอยู่ในทางสายกลางโดยอัตโนมัติ จิตมันจะเป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน อย่างคนที่รู้สึกตัวเป็น อยู่ๆ ความสุขก็ผุดขึ้นมาเอง จะมีความสุขผุดขึ้นมาได้เป็นระยะๆ ไม่ได้ทำอะไร ไม่ได้เข้าฌาน เพราะอะไร ธรรมชาติเดิมของจิตมันเป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน ทีนี้พอกิเลสมาจิตตัวแท้มันหายไป กลายเป็นจิตโลภ จิตโกรธ จิตหลง
หลงอีกแล้วรู้ไหม หัดรู้สภาวะไว้ ที่หลวงพ่อบอกอันนี้ เพื่อให้เรารู้จักสภาวะ อย่างสภาวะที่เราไปเพ่งอย่างนี้ เห็นไหมเราหนักๆ เพราะมันเพ่ง ต่อไปพอมันหนักขึ้นมาเราก็รู้ตัว ว่านี่เพ่งไปแล้ว มันจะค่อยๆ ลดการเพ่งลง หรือหลวงพ่อบอกว่าหลงไปแล้วใจลอยไปแล้ว ต่อไปเราจำสภาวะที่หลงได้ พอหลงปุ๊บสติจะเกิดเองเลย มันรู้ เอ้า นี่หลงไปแล้ว จิตมันจะตื่นขึ้นมาเข้าไปในทางสายกลาง พอจิตอยู่ในทางสายกลางแล้ว เราถึงเจริญปัญญาได้ จิตไม่อยู่ในทางสายกลาง ยังเจริญปัญญาไม่ได้ ไม่มีคุณภาพ
ฉะนั้นอริยมรรค ท่านบอกเป็นทางสายกลาง อริยมรรคก็คือทาง ทางที่เราจะพัฒนาตัวเองไป ฉะนั้นก็คือทางสายกลาง ถ้าจิตเราไม่อยู่ในทางสายกลางเดินมรรคไม่ได้ สุดโต่งไป 2 ฝั่ง ไม่ตึงไปก็หย่อนไป เรียนรู้สภาวะ หลงก็รู้ บังคับอยู่ก็รู้ หัดรู้ไปบ่อยๆ ไม่ต้องพยายามทำให้ถูก หัดรู้สภาวะที่ผิดบ่อยๆ ต่อไปไม่ผิดแล้วมันถูกเอง พยายามทำให้ถูกอันนี้เริ่มต้นผิดแล้ว อยากทำให้ถูกคือโลภ มีความโลภเกิดขึ้นแล้ว สติไม่เกิดหรอก ความโลภมันเกิดแล้ว
เพราะฉะนั้นหัดรู้สภาวะ 2 ด้าน อันหนึ่งลืมตัวเองหลงไป ส่วนใหญ่หลงไปคิด อันหนึ่งบังคับตัวเอง บังคับกายบังคับใจ มันจะแน่นๆ ร่างกายก็จะตึง ถ้าเราไปบังคับมันจะแน่นๆ ร่างกายก็ตึงเครียด ใจก็ตึงเครียด ก็ให้รู้ทันตอนนี้ตึงเครียดแล้ว พอรู้บ่อยๆ ต่อไปพอเราจะเริ่มบังคับ มันรู้ทันมันก็เลิกไม่บังคับแล้ว หรือเราจำสภาวะหลงได้ ต่อไปพอหลงปุ๊บรู้ปั๊บเลย สติเกิดเอง ทันทีที่สติเกิดเอง สัมมาสมาธิก็จะเกิดร่วมด้วย
จิตที่เป็นธรรมชาติเดิมของเราเป็น ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน คือจิตที่ทรงสัมมาสมาธิอยู่ สัมมาสมาธิก็เป็นเหตุใกล้ให้เกิดปัญญา พอจิตเราเป็น ผู้รู้ ผู้ตื่น เป็นผู้ดูปรากฏการณ์ของรูปธรรมนามธรรม จิตเป็นผู้ดูเท่านั้นเอง ก็จะเห็นความจริงของรูปธรรมนามธรรม ถ้าจิตเราไม่ใช่ผู้รู้ผู้ดูที่เป็นกลาง มันมีอคติ มันจะชอบอันนี้เกลียดอันนี้ ตอนจิตไม่ดีก็ไม่ชอบ ตอนจิตไม่สุขก็ไม่ชอบ ตอนจิตมีความสุขก็ชอบ เหวี่ยงไปเหวี่ยงมา ไม่ใช่การรู้ที่แท้จริง
ถ้าเรารู้สึกตัวได้แล้วเราถึงจะรู้กายรู้ใจตามความเป็นจริงได้ ถึงจะเดินปัญญาได้ แต่ถ้าเราไม่รู้สึกตัว เราจะเดินปัญญาไม่ได้ เราไม่สามารถรู้กายรู้ใจตามความเป็นจริงได้ อย่างคนไปนั่งเพ่ง ไม่ได้รู้กายตามความเป็นจริง บังคับตัวเองอยู่ เพราะฉะนั้นเรียนรู้ หัดรู้สภาวะไปเรื่อยๆ จิตหลงก็รู้ หลงแล้วก็รู้ หรือถลำลงไปเพ่งจ้องก็รู้ หัดรู้ 2 ตัวนี้ให้มาก เราจะสังเกตได้ง่ายขึ้นถ้าเรามีเครื่องอยู่ให้จิตอยู่ ทำกรรมฐานไปอะไรก็ได้ แล้วจิตหลงลืมไปก็รู้ จิตถลำไปเพ่งจ้องก็รู้ หัดรู้สภาวะให้แม่น แล้วทางสายกลางมันจะอยู่ต่อหน้าต่อตาเรา พอจิตเราเข้าสู่ทางสายกลางแล้วมันก็เดินในองค์มรรคแล้ว จิตไม่อยู่ในทางสายกลางก็ไม่เดินในองค์มรรค ไม่มีทางพัฒนาจิตไปสู่ความพ้นทุกข์ได้
วัดสวนสันติธรรม
5 พฤศจิกายน 2569